كبوترخانه ها بيشتر در استان اصفهان و شهرهاي فلاورجان، مباركه، شهرضا، نجف آباد، گلپايگان، خوانسار و... از توابع آن ديده مي شود.
    
    كبوترخانه ها به كمتر بنايي مانند هستند. برخي گفته اند كه به برج شبيه اند. اما جنگجويان اين برج ها، كبوتراني هستند كه به پيام آوري صلح شهره اند. كبوترخانه براي كبوتر بسان كندويي است براي زنبورعسل.
    روزگاري پيش از اين، كبوترخانه ها در نظام كشاورزي سنتي ايران كاربرد بسيار پراهميتي داشت و امروز نيز به عنوان يك فناوري برآمده از فرهنگ ايراني قابل بررسي هستند.
    كبوترخانه ها از اين منظر قابل توجه هستند كه همچون بادگيرها، يخچال ها، آب انبارها، قنات ها و كاروانسراها، جزو بناهاي زادبومي ايران محسوب مي شوند. اين گونه بناها با توجه به ارتباطي كه با سبك زندگي مردم و دانش بومي آنان دارند، در دنياي امروز بسيار اهميت دارند. همچنين با توجه به زيبايي بنا، از لحاظ گردشگري، كبوترخانه ها اهميت ويژه اي دارند كه شايد تاكنون هرگز مورد بازديد قرار نگرفته اند. كبوترخانه نه تنها در ايران بلكه در كشورهايي همچون افغانستان، تركيه، مصر و همچنين در كشورهاي اروپايي همچون انگلستان، فرانسه، اسپانيا و ايتاليا نيز مشاهده مي شود. كبوترخانه ها در ايران بيشتر در استان اصفهان و شهرهاي فلاورجان، مباركه، شهرضا، نجف آباد، گلپايگان، خوانسار و... ديده مي شود.

    قديمي ترين كبوترخانه هايي كه اكنون در ايران وجود دارند، در حدود ۲ قرن پيش ساخته شده اند، اما سابقه تاريخي استفاده از اين بناها در ايران احتمالاً به بيش از يك هزاره مي رسد.
    بسياري از جهانگردان مسلمان و اروپايي از برج هاي كبوتر يا همان كبوترخانه ها ياد كرده اند كه از آن ميان مي توان به ابن بطوطه، انگلبرت كمپفر، گوبينو، ليدي شل، ديولافوا، تاورنيه، شاردن، لرد كرزن و... اشاره كرد.
    كبوترخانه ها، مكان هايي هستند براي كبوتران كه به منظوري خاص بنا شده اند. در طول تاريخ از فضولات اين پرنده نيز در ساخت باروت تفنگ و هم به عنوان كود، استفاده مي شده است، تا جايي كه جمع آوري اين فضولات، لزوم ابداع بنايي به نام برج كبوترخانه را فراهم كرد. كبوتر به باور مسلمانان پرنده محبوب پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله به شمار مي رود و بدين جهت نظر كرده است. به همين دليل نيز كبوترها را در بيشتر حرم هاي متبرك مي بينيم. كبوترها پرندگاني رام و گوشتي هستند. آنها تنها يك جفت براي زندگي انتخاب مي كنند و در صورت مرگ هر كدام، بازمانده يك جفت ديگر براي خود اختيار مي كند. جنس نر اين پرنده در خوابيدن روي تخم ها به ماده كمك مي كند.
    كبوتران در همه جاي دنيا به جز سردترين مناطق و جزاير دوردست زندگي مي كنند و تاكنون ۲۵۰ نوع از گونه هاي مختلف كبوتران شناخته شده است.
    با مطالعه كبوترخانه ها در كشورهاي اروپايي، بويژه انگلستان، درمي يابيم كه مهم ترين كاركرد يك كبوترخانه از عهد باستان تا كنون بيشتر توليد گوشت بخصوص در ماه هاي سرد بوده است. اما در ايران به دلايل فرهنگي و مذهبي، صيد كبوتر رواج نداشته و در عوض از كود اين پرنده بهره برداري مي شده است. كبوترخانه ها فضاي بسيار رازآلود و البته زيبايي دارند. آنها همچون مجتمع هاي بزرگ مسكوني هستند كه ساكنان آنها كبوترها بوده اند. تعداد كبوتراني كه در اين بناها مي زيسته اند، به امنيت، غذا و تعداد لانه هاي تعبيه شده در آنها بستگي داشت. عدد ۱۰ هزار جفت، شايد بيانگر نسبي فاكتورهاي مناسب در يك كبوترخانه باشد.
    در ساخت اين بناها ماده اصلي خشت خام بود، كه اندود كاهگل نيز بر رويش كشيده شده است. ابتكار قابل توجه در ساخت اين بناها، فراهم آوردن بيشترين تعداد لانه هاي كبوتر با كمترين مقدار مصالح ساختماني است. انگلبرت كمپفر آلماني در زمان شاه سليمان صفوي كبوترخانه هاي اصفهان را به اين ترتيب شرح مي دهد: كبوترخانه ها را به شكل برج قلعه و از خشت خام ساخته اند. سقف آن داراي سوراخ هاي متعدد براي كبوترهاست و كنگره اي نيز براي آن ساخته اند. در داخل آنها هزارها لانه رديف هم ديده مي شود كه كبوتران در آنها قرار مي گيرند.

    در بناي كبوترخانه ها به مسأله نورگيري از طريق سقف، تنظيم و تهويه هواي داخل بنا، مسأله تشديد يا زونانس كه براثر بال زدن كبوترها در داخل بنا به وجود مي آمد، امنيت كبوترها در مقابل مار و برخي از حيوانات گوشتخوار و همچنين زيبايي بنا بسيار توجه مي شد.
    بنا به گزارش سياحان، حدود ۳ هزار بناي كبوترخانه اي در اصفهان وجود داشته، كه به دلايل بسيار، اكنون تنها تعداد كمي از آنها باقي مانده است. از اين تعداد كم، تنها چند مورد هنوز كاربري دارند. تأخير در تعمير بنا، رسيدگي نكردن به كبوتران و به زعم بسياري از سياحان، تغيير پايتخت از اصفهان به تهران دلايل از رونق افتادن و تخريب كبوترخانه ها بوده است.

برای دیدن عکس هایی از برج های کبوتر بر روی ادامه مطلب کلیک کنید.